Geostanowiska :: Definicja i klasyfikacja
Zestawił: Ryszard CHYBIORZ
Geostanowiska (ang. geosites, niem. geotope) to szczególnie wartościowe stanowiska geologiczne mające znaczenie dla zrozumienia historii Ziemi (Knapik i in., 2007). Są one naszym dziedzictwem geologicznym i kulturowym wiążącym się z problematyką ochrony georóżnorodności, nauką, edukacją i geoturystyką. Termin georóżnorodność (ang. geodiversity) definiuje się jako naturalne zróżnicowanie powierzchni Ziemi, obejmujące formy i systemy geologiczne, geomorfologiczne, glebowe i wód powierzchniowych, powstałe w wyniku procesów naturalnych (endo i egzogenicznych), miejscami o różnym wpływie antropogenicznym (Kozłowski i in., 2004; Zwoliński, 2004). Geoturystyka to dział turystyki poznawczej i/lub nastawionej na przeżycia, bazującej na poznawaniu obiektów i procesów geologicznych oraz doznawaniu w kontakcie z nimi wrażeń estetycznych (Słomka, Kicińska-Świderska 2004).
Stanowiska geologiczne były pierwszymi obiektami jakie podlegały prawnej ochronie. Nazywano je wówczas zabytkami przyrody nieożywionej (Małkowski 1928, Alexandrowicz 1978, Gonera 2005).
Jakubowski (2003, 2004) wyróżnia dwie kategorie zabytków przyrody nieożywionej: (1) nieruchome dziedzictwo geologiczne (nieruchome zabytki przyrody nieożywionej), nierozerwalnie związane z otaczającym środowiskiem i chronione in situ oraz (2) ruchome dziedzictwo geologiczne (ruchome zabytki przyrody nieożywionej), chronione ex situ w przestrzeni muzealnej.
Obiekty przyrody nieożywionej występują nie tylko w naturalnym środowisku przyrodniczym (na powierzchni Ziemi, pod powierzchnią, pod wodą) i w środowisku przekształconym antropogenicznie (kopalnie, kamieniołomy, przekopy, hałdy), ale także w wytworach kultury materialnej człowieka (budowle i elementy wyposażenia, kamienie szlachetne i ozdobne) i muzeach (min. przyrodniczych, geologicznych i górniczych). Małe obiekty eksponowane są na giełdach minerałów, skał i skamieniałości (Słomka i in. 2006; Otęska-Budzyn, 2007).
J. Urban (Instytut Ochrony Przyrody PAN Kraków) definiuje stanowisko geologiczne (geostanowisko, geosite, geotop) jako fragment skorupy ziemskiej lub jej powierzchni, który możemy uznać za dziedzictwo = zabytek przyrody nieożywionej ("twór naturalny lub zjawisko mające charakter trwały, posiadający cechy jedynego w swoim rodzaju dokumentu naukowego" - Małkowski 1925).
Z kolei w aplikacji internetowej "Centralny Rejestr Geostanowisk Polski" czytamy, że "Geostanowiska są naszym dziedzictwem geologicznym wiążącym się z problematyką ochrony georóżnorodności, ważnym również z punktu widzenia nauki, kultury i historii".
Geostanowiska powinny spełniać następujące funkcje (Koźma, 2004):
– ochronną, mającą na celu zachowanie stanowisk w stanie możliwie nienaruszonym;
– naukową, stając się obiektem badań różnych dyscyplin nauk geologicznych;
– edukacyjno–dydaktyczną w dziedzinie nauk o Ziemi;
– turystyczną, pozwalającą uzyskać samofinansowanie obiektów i wnoszącą wkład w ekonomiczny rozwój regionu.
Uniwersalnym terminem jest dziedzictwo Ziemi (ang. Earth Heritage), które według raportu IUCN (Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody UNESCO) należy rozumieć jako dziedzictwo skał, gleb i form rzeźby oraz ich zapis w historii Ziemi, który powinien pozostać nienaruszony (Alexandrowicz 2007).
Ochrona prawna dziedzictwa geologicznego, niezależnie od kategorii, pozwala na zabezpieczenie unikatowych często form lub zjawisk. Służy również zachowaniu różnorodności flory i fauny, nierozerwalnie związanej z elementami abiotycznymi przyrody (Otębska-Budzyn 2007).
Pod koniec lat 80. ubiegłego wieku, z inicjatywy geologów z Europy Zachodniej, powstała organizacja o nazwie Grupa Robocza na rzecz Ochrony Obiektów Abiotycznych, która przekształciła się w Europejskie Stowarzyszenie na rzecz Ochrony Dziedzictwa Geologicznego – ProGEO (European Association for Conservation of Geological Heritage) (Otęska-Budzyn 1994).
Z inicjatywy ProGEO i Międzynarodowej Unii Nauk Geologicznych (IUGS) powstał projekt GEOSITES (Wimbledon 1999). Projekt został rozpoczęty w 1996 r., a celem jego działań jest inwentaryzacja, a następnie selekcja i starania o objęcie prawną ochroną lub też podnoszenie statusu prawnego europejskich stanowisk i krajobrazów, ważnych z punktu widzenia nauk o Ziemi (Wimbledon 1996). Międzynarodowy rejestr geostanowisk funkcjonuje na serwerze Geological Survey of Sweden w Uppsali.
Polski bank GEOSITES został wykonany pod redakcją prof. dr hab. Zofii Alexandrowicz w Instytucie Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Jego streszczenie jest opublikowane w Nature Conservation vol. 62 (5), 2006, a wersja internetowa dostępna jest na serwerze w IOP PAN w Krakowie.
W 2004 r. IUGS postanowił stworzyć nową jednostkę do upowszechniania dziedzictwa geologicznego i zaczął wspierać inicjatywy powstawania Europejskiej Sieci Geoparków (ang. European Geoparks Network - EGN) i Globalnej Sieci Geoparków (ang. Global Geoparks Network - GNG), której patronuje UNESCO. Obecnie geoparki są najważniejszą międzynarodową kategorią ochrony walorów geologicznych.
W Polsce pierwszym obszarem wyróżnionym certyfikatem Geopark Krajowy był Łuk Mużakowa (21.X.2009).
W 2010 roku został udostępinomny on-line Centralny Rejestr Geostanowisk Polski - temat zamawiany przez Ministra Środowiska, wykonawca Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie.
Główne kierunki działań w zakresie ochrony georóżnorodności i edukacji ekologicznej na lata 2008-2015 znajdują się w materiałach Ministerstwa Środowiska.
Istnieją różne klasyfikacje geostanowisk, wśród których do najbardziej popularnych należy podział według ilustrowanych przez nie dziedzin nauk o Ziemi na: strukturalne, petrologiczne, geochemiczne, mineralogiczne, paleontologiczne, hydrogeologiczne, sedymentologiczne, gleboznawcze i geomorfologiczne (Knapik i in., 2007).
W Polsce, w rozumieniu ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, istnieją następujące kategorie ochrony:
- formy ochrony obszarowej: parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000,
- formy ochrony indywidualnej: pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów.
Jednak szczególnie istotne z punktu widzenia geoochrony są pomniki przyrody nieożywionej (skałki, głazy narzutowe, jaskinie, źródła, wodospady), stanowiska dokumentacyjne (odsłonięcia, jaskinie) i niektóre zespoły przyrodniczo-krajobrazowe (Otęska-Budzyn, 2007). Są one odpowiednikiem stanowisk o szczególnej randze naukowej - SSSI (Sites of Special Scientific Intereset) w ustawodawstwie angielskim (Wimbledon, 1999).
Stanowiska dokumentacyjne przyrody nieożywionej na Mapach geologiczno-gospodarczych Polski w skali 1:50 000 sklasyfikowano według trzech kryteriów: wieku, genezy i wartości (Grabowski, Sikorska-Maykowska, 2000).
Klasyfikacja stanowisk dokumentacyjnych przyrody nieożywionej według wieku:
-
stanowiska osadów paleozoicznych;
-
stanowiska osadów mezozoicznych;
-
stanowiska osadów kenozoicznych;
-
stanowiska osadów różnowiekowych.
Klasyfikacja stanowisk dokumentacyjnych przyrody nieożywionej według genezy:
-
stanowiska będące wynikiem dominacji procesów erozyjnych – odsłonięcia i profile osadów w dolinach rzecznych (erozja rzeczna) lub na wybrzeżu klifowym oraz niektóre formy rzeźby, jak wąwozy (erozja rzeczna, spłukiwanie), jaskinie w piaszczystych skałach osadowych (erozja wód podziemnych), wygłady lodowcowe i głazy narzutowe (erozja lodowcowa);
-
stanowiska będące wynikiem dominacji procesów denudacyjnych – odsłonięcia zlokalizowane w grzbietowych partiach wzniesień i wzgórz (wietrzenie) oraz ostańce denudacyjne (wietrzenie w skałach węglanowych, także rozpuszczanie);
-
stanowiska będące wynikiem dominacji procesów akumulacyjnych – czwartorzędowe formy rzeźby: moreny (akumulacja lodowcowa) oraz wydmy (akumulacja eoliczna);
-
stanowiska będące wynikiem dominacji procesów krasowych – to formy rzeźby związane z erozją krasową skał węglanowych (jaskinie, leje krasowe) oraz źródła krasowe;
-
stanowiska będące wynikiem dominacji procesów osuwiskowych – są reprezentowane przez osuwiskowe formy rzeźby wykształcone w piaszczystych skałach osadowych (osuwiska, rozpadliny) oraz przez odsłonięcia powstałe w wyniku takich procesów;
-
stanowiska będące wynikiem działalności człowieka – to głównie odsłonięcia i profile różnych osadów w czynnych bądź nieczynnych wyrobiskach oraz nieczynne kamieniołomy (z zachowanymi profilami ścian) i kopalnie;
-
stanowiska będące wynikiem różnych procesów (poligenetyczne) – stanowiska, w których nie można jednoznacznie określić dominującego procesu geologicznego.
Klasyfikacja stanowisk dokumentacyjnych przyrody nieożywionej według wartości:
- o walorach głównie naukowo-dydaktycznych, reprezentowane przede wszystkim przez odsłonięcia i profile osadów:
- odsłonięcia o wartości paleontologiczno-stratygraficznej;
- odsłonięcia o wartości stratygraficzno-litologicznej;
- odsłonięcia o wartości sedymentologicznej lub tektonicznej;
- odsłonięcia o wartości paleogeograficznej;
- odsłonięcia o wartościach ogólnonaukowych.
- o walorach głównie turystyczno-krajoznawczych, reprezentowane przez formy rzeźby lub zespoły: ostańce denudacyjne i denudacyjno-krasowe; jaskinie; zapadliska i leje krasowe; osuwiska; wąwozy; moreny; wydmy; wyrobiska poeksploatacyjne i kamieniołomy; wodospady; źródła.
A/ typu obiektu:
- elementy rzeźby - formy akumulacji,
- elementy rzeźby - formy denudacyjne,
- inne (formy skalne, głazy narzutowe, jaskinie, klify, kratery meteorytowe, osuwiska, pustynie, torfowiska, uwały i inne),
- obiekty wodne (wodospady, wywierzyska, źródła i inne),
- odsłonięcia geologiczne sztuczne,
- odsłonięcia geologiczne naturalne,
- pozostałości górnictwa,
- stanowiska paleontologiczne,
- stanowiska interesujących minerałów i skał.
1. międzynarodowa,
2. krajowa,
3. regionalna,
4. lokalna.
a także statusu ochrony (chroniony, na obszarze chronionym, nie określony, poza obszarem chronionym, rekomendowany do ochrony), stanu zachowania (nie określony, niezadowalający, wymaga prac konserwacyjnych, wymaga prac zabezpieczających, zadowalający), położenia (na szlaku turystycznym, na terenie parku, na uboczu, w pobliżu szlaku turystycznego) i dostępności (dostęp utrudniony, łatwo dostępny, niedostępny, trudno dostępny, wymagający specjalistycznego sprzętu).
Niektóre stanowiska geologiczne są, lub mogą stać się po odpowiednim wypromowaniu i uprzystępnieniu przedmiotem zainteresowania turystycznego, czyli obiektem geoturystycznym. Procesy geologiczne zachodzące współcześnie nazywane są zjawiskiem geoturystycznym. Obiekty i zjawiska geoturystyczne tworzą wspólną kategorię atrakcji geoturystycznych (Słomka i Kicińska-Świderska 2004, Geoturystyka - blog).
Połączenie atrakcji geoturystycznych specjalnie zorganizowanymi i oznakowanymi ścieżkami dydaktycznymi pozwala zainteresować turystów budową geologiczną danego regionu (Jezierski 2009, Przeglad Geologiczny 2008-08/1, Przegląd Geologiczny 2010-09/1, Przegląd Geologiczny 2011-04).
Przykłady krajowych obiektów geoturystycznych:
Geoparki Krajowe, Ścieżka Geologiczna "Kamieniołom Kielniki" w Gminie Olsztyn, Małopolski Szlak Geoturystyczny.
Patrz także:
Formy ochrony przyrody
Definicje i klasyfikacja (GDOŚ) Krajowe rejestry form ochrony przyrody Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody Natura 2000 Geoserwis GDOŚ Wojewódzkie rejestry form ochrony przyrody Geostanowiska i geoturystyka Definicja i klasyfikacja Strony WWW Geologia dla turystyki - Ministerstwo Środowiska Geoparki krajowe Geosites IOP PAN Centralny Rejest Geostanowisk Polski GeoTropy Geotopy Polsko-Litewskiego pogranicza Katalog obiektów geoturystycznych Geostanowiska - ślady tropów dinozaurów Geostrada Sudecka GeoTurystyka AGH Geoturystyka - blog Geoturystyka PIG - PIB Geoturystyka Politechnika Śląska GeoTurystyka.Info Geologia i geoturystyka Mapy geologiczno - turystyczne Pomniki Historii PWN - Historia Ziemi Trasy Podziemne Przewodniki, katalogi i mapy Serwisy edukacyjne Ministerstwo Środowiska Muzeum Ziemi PAN Muzeum Geologiczne PIG- PIB Światowy Rok Planety Ziemia Uniwersytet Warszawski / Geo-Hobby
